Betül Kanbolat ile Çocuk Kitapları ve Yaratıcı Okuma

Mezetto Blog'da bu kez çocuk kitapları yazarı Betül Kanbolat ile çocuk edebiyatına, yaratıcı okumaya, resimli kitaplara ve çocukla kitap arasındaki hassas bağa dair samimi bir söyleşi gerçekleştirdik.

Bu söyleşide Kanbolat'ın yazarlığa bakışını, çocuk okura duyduğu saygıyı, iyi bir çocuk kitabında aradığı ölçütleri ve yetişkinlerin çocuklarla kitap okurken nasıl daha sahici bir ortaklık kurabileceğini konuşuyoruz.

Bu söyleşide neler var?

• Çocuk kitapları yazarlığı ve okur kimliği
• Çocuk okura saygı ve iyi çocuk kitabı ölçütleri
• Resimli kitaplarda metin ve görsel ilişkisi
• Çizerle çalışmanın incelikleri
• Zor temaları çocuklarla konuşurken yetişkinin rolü
• Yaratıcı okuma ve çocukla kitap arasındaki bağ

Betül Kanbolat kimdir?

M: Biraz kendinizden bahseder misiniz?

1979 yılında Çanakkale Biga'da doğdum. Yıldız Teknik Üniversitesi İstatistik Bölümü'nden mezun oldum. İş hayatıma Celebrity Speakers Konuşmacı Bürosu'nda başladım; 2009 yılından bu yana Haberci Yapım'da kurumsal projeler yöneticisi olarak çalışıyorum.

Çocuk kitaplarıyla yolculuğum, 2008 yılında oğlum Aşha Açin'in doğumuyla başladı. Ona bir çocuk kitaplığı hazırlarken farklı çocuk kitaplarıyla tanıştım; zamanla eşime ve kendime ait öyküleri yazıya dökmeye başladım. 2011 yılında ikizlerim Albek Doğu ve Koças Kuzey'in dünyaya gelmesiyle çocuk kitaplığımız daha da genişledi.

İlk çocuk kitabım Kel Tilki 2012 yılında yayımlandı. Ardından Yüzen Kelebek, Sinirli Karga, Rada ve Şakacı Şövalye ve Rada ve Kedili Kral geldi. Dugong Dugo’yu Kim Üzdü?, Go Go İgo Bir Akıl Oyunu Hikâyesi, Şehre Giden Yol, Bir İyileşme Hikâyesi ve Nan Ba Dünyada Bir  Başına adlı resimli kitaplarla yazma serüvenimi sürdürdüm. Çocuk kitaplarını ekrana taşıdığımız Kipatlı Günler adlı tv programını hazırlayıp sundum. 

Bugün çocuklar ile kitaplar arasındaki bağı güçlendirmek amacıyla okullarda, özel etkinliklerde ve sosyal sorumluluk projelerinde yaratıcı okumalar yapıyorum. Birgün gazetesinde köşe yazıları yazıyorum.

Okur kimliği, yazarlık ve başlangıç

Kendinizi çocuk edebiyatı içinde nasıl tanımlarsınız: yazar mı, kolaylaştırıcı mı, ikisi birden mi?

Okur kimliğim yazar kimliğimin teknik ve artistik olarak önünde diyebilirim. Çocuklar için yazmanın zorluğu tartışılmaz. Yazmak, zamanın ruhunu yakalarken zamansız içerikler oluşturmak, aynı zamanda özgün olmak, üslup bulmak bulduğun üslubu korumak gibi ilkeleri kapsıyor.

Çocuklara bir şeyler okumak, okurken yüreklerinde heyecan uyandırmak, onları anlatının içine çekmek, kitabı oyun ve düşünce ekseninde eğip bükmek, değişip dönüştürmek ise bambaşka bir keyif. Yazarken zorlaştırıcı, okurken kolaylaştırıcıyım.

Çocuk kitabı yazmaya sizi iten ilk mesele neydi?

Bebeğimize anlattığımız masalı yazıya döküp resimli kitaba dönüştürmek bu yolla ona kalıcı bir hatıra bırakmak.

Bugün geriye dönüp bakınca kitaplarınızın ortak damarı sizce ne: duygu mu, soru mu, oyun mu, merak mı?

Yayımlanan 10 çocuk kitabıma dönüp baktığımda dört kavramı da değişen oranlarda kapsadığını söyleyebilirim. Soru, merak beraberinde oyunu da getiriyor. ‘Samimiyet’ ve ‘Bilgi’ değerli aksesuarlar, onlar niyetimi tamamlıyor.

Çocuk okura saygı ve iyi çocuk kitabı

"Çocuk okura saygı" sizce ne demek?

Sıkıcı olmamak demek. Çünkü çocuk demek neşe ve merak demek… saygı, çocuğun iyiliğini gözetmek, olan bitene farklı bakmadaki maharetlerini unutmamak.

Bir çocuk kitabının iyi olduğunu anlamak için kriterler sizce nedir?

En başında ifade ettiğim gibi, zamanın ruhunu yakalaması ama zamansız da olması. Bir sonraki sayfayı çevirme isteği uyandırması. Özellikle okul öncesi çağda çocuğun hikayeyi yeniden ve yeniden dinlemek istemesi. Muhtevada ve baskıda estetiğe, kullanışlı kriterlere sahip olması.

Yazarken önce mesele mi gelir, karakter mi, sahne mi?

Benim için önce mesele…meselede samimi iseniz bir yazar olarak manevi tatmine erişebilirsiniz.

Fotoğraflayan: Gunef Doğan

Çocuk kitabında ebeveyn ve öğretmen okuru da hesaba katıyor musunuz?

Çok önemsiyorum. Okul öncesi çağda çocuklarıma kitaplar okurken yazar ve çizerlerin küçük ama zekice kimi dokunuşlarının kitap okuma keyfini arttırdığını deneyimledim. Yetişkin sıkılmıyor, yetişkin farklı bakışlar yakalıyor, yeni bilgiler ediniyor, hikaye bittiğinde hikâye ile bağlantılı düşünceler üretiyor çocukla etkileşimini sürdüyorsa işler yolunda gidiyor demektir.

Resimli kitaplar ve illüstrasyon

Resimli kitaplarda metin–görsel iş bölümü sizce nasıl olmalı?

Öyle kitaplar var ki görsellik metin ile kol kola hatta bazılarında anlatının çok ilerisinde. Kitabı elime aldığım andaki ruh halim de etkili tabi bu iş bölümünü yorumlamada. Resimli kitaplarım kitaplığımda yeri ayrıdır. Metni duyumsayıp çizgileri ile ona anlam derinliği katan çizerler bana göre ortaya çıkan eserin eş mimarları.

Çizerle çalışırken "benim mutlaka istediğim" dediğiniz şey ne olur?

Heyecanıma ortak olması yeter. Sonraki tüm süreçleri uyumlu ve hafif kılan yegane şey bu.

Çocukların veya yetişkinlerin resimli kitap okurken en sık kaçırdığı şey ne?

Okur dev bir ağaç olsun. Kitap ona tırmanmak isteyen bir çocuk. Metnin uzanabileceği dallar, çizginin uzanabileceği dallar ile her zaman örtüşmeyebilir. Okuma alışkanlığının kişiye kazandırdığı söze dökülemez sezgiler vardır. Duygusal ihtiyaçlar ve farkındalık kapasitesi herkes için farklıdır. Soruya cevap verirken çocuk-yetişkin ayrımı yapmam doğru olur mu bilemiyorum. Biri bazen duyguda derinleşir bir diğeri düşüncede…somut bir cevap veremedim bu soruya...

Zor temalar, sorular ve yetişkinin eşlik rolü

Zor konuları çocuklarla konuşurken sınır nerede başlar?

İnsana ve yaşama dair her konu çocuğa anlatılabilir. Anlatırken kavramlar bilinçsizce karıştırılmamalı, duygular küçümsenmemeli, kötülük normalleştirilip rasyonalize edilmemelidir. Zor konuları kitaplar vasıtasıyla okuyup yorumlayan, duyguları zihinlerinde deneyimleyen çocuklar hayatın getirdiklerine karşı daha güçlü olurlar. Bu süreçte çocuğu incitmeden, ruhsal zeminine uygun tavır içinde olma sorumluluğu biz yetişkinlere ait tabi.

"Soruyu açıp çocuğu yalnız bırakmamak" için yetişkinlere önerileriniz nedir?

Kendi çocukluklarını hatırlayıp empati kurabilmeleri. Eşlik edilmeyecekse eyleme geçmek yersiz. Sormuş olmak için sormak, okumuş olmak için okumak… çocuklar yetişkinlerin isteksiz suni çabalarını çabucak fark ederler ve mevcut eylemle aralarına zayıf geçici bağlar kurarlar.

Mezetto notu: Çocuk kitapları bir konuşma alanı açar

Betül Kanbolat ile yaptığımız bu söyleşinin merkezinde, çocuk kitaplarının yalnızca okunup kapanan metinler olmadığı fikri var. Bir çocuk kitabı soru sormaya, oyuna, birlikte düşünmeye, duyguları tanımaya ve bazen zor konulara güvenli bir kapı aralamaya imkan verebilir.

Bu yüzden çocuklara kitap seçerken yalnızca konusuna değil, çocuğun merakını nasıl karşıladığına, yetişkine nasıl bir eşlik alanı sunduğuna ve tekrar tekrar okunmaya ne kadar açık olduğuna da bakmak değerli olabilir.

Betül’ün Kütüphanesinden Önerdiği Kitaplar

Betül Kanbolat’ın söyleşide altını çizdiği kavramlar, onun önerdiği kitaplarda da kendini hissettiriyor. Bu küçük seçki çocuklarla birlikte düşünmek, duygular üzerine konuşmak, resimli kitapların görsel dilini keşfetmek ve okuma anını bir sohbet alanına dönüştürmek isteyen aileler ve eğitimciler için iyi bir başlangıç olabilir.

Bu rafta özel bir parantez Nan Ba – Dünyada Bir Başına için açılmalı. Çünkü bu kitap Betül Kanbolat’ın kendi kitapları arasında özellikle heyecan duyduğu eserlerden biri. Betül Kanbolat’ın yazdığı, Emre Mandacı’nın resimlediği kitap, Ayrıntı Yayınları’nın çocuk kitapları markası Dinozor Çocuk’tan yayımlandı.  

Öneri listesi

• Nan Ba – Dünyada Bir Başına — Yazan: Betül Kanbolat; Resimleyen: Emre Mandacı; Yayınevi: Dinozor Çocuk / Ayrıntı Yayınları. Merak, yalnızlık, keşif ve dünyayı ilk kez görmenin şaşkınlığı etrafında okunabilecek özel bir kitap.
• Aksak Ördek ve Kör Tavuk — Yazan: Ulrich Hub; Resimleyen: Jörg Mühle; Çeviren: Olcay Mağden; Yayınevi: Kuraldışı Yayınları. Dostluk, cesaret, hayal kurma ve bilinmeyene adım atma üzerine konuşmak için güçlü bir seçim.
• Saat Sekizde Gemide — Yazan: Ulrich Hub; Resimleyen: Jörg Mühle; Çeviren: Selen Akhuy; Yayınevi: Kuraldışı Yayınları. Mizah, adalet, kurallar ve “iki kişilik yere üç kişi sığar mı?” gibi düşünme soruları için çok uygun.
• Boşluk — Yazan ve resimleyen: Anna Llenas; Çeviren: Sanem Öge; Yayınevi: Nesin Yayınevi. Kayıp, eksiklik, iyileşme ve iç dünyayı fark etme üzerine çocuklarla konuşmak için iyi bir resimli kitap.
• Şanslıyım! Şanssızım! — Yazan: Thomas Halling; Resimleyen: Eva Eriksson; Çeviren: Ali Arda; Yayınevi: İletişim Yayınları. Aynı olaya farklı açılardan bakmak, iyi-kötü ve şans-şanssızlık kavramlarını tartışmak için çok işlevsel.
• Kitap — Yazan: David Miles; Resimleyen: Natalie Hoopes; Yayınevi: Redhouse Kidz. Kitabın yalnızca sayfa ve kelimelerden ibaret olmadığını, hayal gücünü nasıl açtığını konuşmak için güzel bir başlangıç.
• Birileri — Yazan: Cristina Bellemo; Resimleyen: Gioia Marchegiani; Çeviren: Burcu Yılmaz; Yayınevi: Hep Kitap. Apartman, komşuluk, gözlem ve farklı hayatlar üzerinden çocuklarla “başkaları” üzerine düşünmek için önerilebilir.
• Büyük Yılan — Yazan ve resimleyen: Adrien Parlange; Çeviren: Göyçen Gülce Karagöz; Yayınevi: Koç Üniversitesi Yayınları. Farklılık, bağ kurma, merak ve korkuyla yüzleşme üzerine sade ama güçlü bir resimli kitap.
• Felsefe Sınıfı: İlkokul Öğretim Programıyla Bütünleştirilmiş Çocuklarla Felsefe Uygulamaları — Yazan: Dr. Özge Özdemir; Yayınevi: Nobel Akademik Yayıncılık. Bu bir resimli çocuk kitabı değil; öğretmenler ve ebeveynler için P4C/çocuklarla felsefe uygulamalarında kullanılabilecek bir rehber niteliğinde.
• Nasıl Başlar? — Yazan: Silvana Tavano; Resimleyen: Elma; Çeviren: Filiz Özdem; Yayınevi: Yapı Kredi Yayınları. Başlangıçlar, bitişler ve “bir şey ne zaman başlar?” sorusu üzerinden felsefi bir okuma alanı açar.
• Bir Dileğim Var — Yazan ve çizen: Jimmy Liao; Türkçeleştiren: Ümit Mutlu; Yayınevi: Desen Yayınları. Dilekler, hayaller, yaratıcılık ve gerçekleşmesini istediğimiz şeyler üzerine sıcak bir okuma alanı sunar.

Betül Kanbolat'ın eserlerini ve çocuk kitapları seçkimizi Mezetto'da keşfedin.